Εποχικότητα και Λειτουργικότητα της Αγγειακής Προσπέλασης στην Αιμοκάθαρση: Κίνδυνοι και Αντιμετώπιση σε Περιόδους Θερμότητας
29 Ιουλίου 25
Εφαρμογές Τεχνητής Νοημοσύνης στη Θεραπεία Ασθενών με Χρόνια Νεφρική Νόσο.
4 Σεπτεμβρίου 25Στρατηγικές για ασφαλή γεύματα εκτός σπιτιού σε άτομα με νεφρική νόσο
Η χρόνια νεφρική νόσος (ΧΝΝ) απαιτεί συστηματική και προσεκτική διαχείριση της διατροφής, με στόχο τόσο τη βελτίωση της υγείας όσο και την επιβράδυνση της εξέλιξης της νόσου. Η υιοθέτηση εξατομικευμένων διατροφικών στρατηγικών συμβάλλει στη μείωση των συμπτωμάτων και στην ενίσχυση της ποιότητας ζωής των ασθενών.
Ειρήνη Ζορμπά Rn, MSc, PhD Νοσηλεύτρια
Ωστόσο, η τήρηση αυτών των συνηθειών καθίσταται ιδιαίτερα απαιτητική όταν το γεύμα καταναλώνεται εκτός σπιτιού, καθώς συχνά χαρακτηρίζεται από μεγάλες μερίδες και αυξημένη περιεκτικότητα σε νάτριο και πρωτεΐνη [1,2].
Η κατανόηση των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών κάθε κουζίνας και η εφαρμογή κατάλληλων στρατηγικών επιλογής γευμάτων μπορούν να διευκολύνουν τη διατήρηση μιας διατροφής φιλικής προς τα νεφρά, χωρίς να περιορίζεται η απόλαυση της γαστρονομικής εμπειρίας.
Μεγέθη Μερίδων
Τα μεγέθη μερίδων στα εστιατόρια έχουν αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία 50 χρόνια, με αποτέλεσμα μεγαλύτερη πρόσληψη θερμίδων, πρωτεΐνης και νατρίου [2].
Στρατηγικές:
- Μοιραστείτε ένα πιάτο με κάποιον άλλο.
- Κρατήστε τη μισή μερίδα για αργότερα.
- Ζητήστε μικρότερη μερίδα ή μισό γεύμα.
Πρωτεΐνη
Η διαχείριση της πρόσληψης πρωτεΐνης σε άτομα με ΧΝΝ αποτελεί σημαντικό παράγοντα για την επιβράδυνση της επιδείνωσης της νεφρικής λειτουργίας. Η Μελέτη Τροποποίησης της Διατροφής στη Νεφρική Νόσο δείχνει ότι η μείωση της πρόσληψης πρωτεΐνης σε επίπεδα 0,6-0,8 g πρωτεΐνης/kg/ημέρα μπορεί να είναι ασφαλής και αποτελεσματική στη διαχείριση της ΧΝΝ, ενώ η τυπική δυτικοποιημένη διατροφή περιέχει περίπου 1,3-1,4 g πρωτεΐνης/kg/ημέρα [3].
Τυπική μερίδα κρέατος: 3 oz (~85 g) → 21 g πρωτεΐνη
Στρατηγικές:
- Επιλέξτε μικρές μερίδες κρέατος ή ψαριού.
- Συνδυάστε με λαχανικά ή σαλάτα.
Νάτριο
υπερβολική πρόσληψη νατρίου μπορεί να οδηγήσει σε υπέρταση, καρδιαγγειακές παθήσεις και κατακράτηση υγρών [4]. Το μεγαλύτερο μέρος του νατρίου στη διατροφή των Ηνωμένων Πολιτειών προέρχεται από εμπορικά επεξεργασμένα τρόφιμα και τρόφιμα εστιατορίων.
Τρόφιμα με υψηλή περιεκτικότητα σε νάτριο:
ψωμί, αλλαντικά, πίτσα, σούπες, τυριά, σάντουιτς, ζυμαρικά με σάλτσες, αλμυρά σνακ [5,6].
Στρατηγικές:
- Ζητήστε λιγότερο αλάτι.
- Επιλέξτε φρέσκα ή μη επεξεργασμένα τρόφιμα.
Φώσφορος
Είναι σημαντικό για τους ασθενείς με ΧΝΝ να διαχειρίζονται σωστά την πρόσληψη φωσφόρου από την διατροφή τους καθώς η υπερβολική ποσότητα φωσφόρου σχετίζεται με απομάκρυνση ασβεστίου από τα οστά και εναπόθεση αυτού στα αιμοφόρα αγγεία, τους πνεύμονες και την καρδιά. Τα πρόσθετα φωσφόρου χρησιμοποιούνται ευρέως στη βιομηχανία τροφίμων για την παράταση της διάρκειας ζωής και τη βελτίωση της υφής, με ιδιαίτερη συχνότητα στα επεξεργασμένα προϊόντα κρέατος. Ωστόσο, έχει αναφερθεί ότι τα τρόφιμα που περιέχουν τέτοια πρόσθετα παρουσιάζουν έως και 60% υψηλότερη περιεκτικότητα σε νάτριο, γεγονός που μπορεί να επιβαρύνει περαιτέρω τη νεφρική λειτουργία [7].
Τρόφιμα με πρόσθετα φωσφόρου:
μπέικον, αλλαντικά, κατεψυγμένες γαρίδες, προϊόντα κρέατος.
Στρατηγικές:
- Περιορίστε τα επεξεργασμένα τρόφιμα.
- Προτιμήστε φρέσκα προϊόντα.
Κάλιο
Η ισορροπία του καλίου είναι κρίσιμη για άτομα με μειωμένη νεφρική λειτουργία. Η υπερκαλιαιμία μπορεί να προκαλέσει σοβαρά προβλήματα, ακόμα και καρδιακή ανακοπή [8].
- Περιορισμός: < 3 g/ημέρα για όσους χρειάζεται.
Τρόφιμα υψηλά σε κάλιο:
πατάτες, τηγανητές πατάτες, μπανάνες, υποκατάστατα αλατιού.
Στρατηγικές:
- Αντικαταστήστε με ρύζι, ζυμαρικά, ανάμεικτη σαλάτα.
- Ζητήστε πληροφορίες για το μενού.
Οι ασθενείς με ΧΝΝ θα πρέπει επίσης να δίνουν ιδιαίτερη προσοχή στις κρυφές πηγές καλίου που βρίσκονται σε υποκατάστατα αλατιού και να ζητούν στο εστιατόριο πληροφορίες σχετικά με τα προϊόντα του μενού.
Γενικές Συμβουλές για το Φαγητό Έξω
- Προγραμματίστε πριν: εξετάστε το μενού OnLine.
- Επιλέξτε μικρές μερίδες και φαγητά χαμηλά σε νάτριο.
- Απολαύστε την κοινωνική εμπειρία του φαγητού.
- Διατηρήστε τη διατροφική συμμόρφωση για καλύτερη ποιότητα ζωής.
Ακολουθεί οδηγός που παρέχει πρακτικές συμβουλές για έξυπνες επιλογές για πρωινό, απογευματινό/σνακ και διατροφή από διαφορετικές κουζίνες του κόσμου [9].
Πρωινό
| Καλύτερες επιλογές χαμηλές σε αλάτι | Αν χρειάζεται να μειώσετε τον φώσφορο, περιορίστε: | Αν χρειάζεται να μειώσετε το κάλιο περιορίστε: |
| Απλά δημητριακά (κορν φλέικς, ρύζι, νιφάδες σιταριού, Weetabix, Shredded Wheat) | Λουκουμάδες | Φρέσκα φρούτα (περιορισμός αν έχουν πολύ κάλιο) |
| Βρώμη (κουάκερ) | Μπέικον | Ντομάτες |
| Φρέσκα φρούτα (με προσοχή στο κάλιο) | Λουκάνικο | Μανιτάρια |
| Γιαούρτι | Πατάτες τηγανιτές/βάφλες | |
| Ψωμί τοστ, μάφιν, μπαγκέλ (ολικής) | Χυμός φρούτων/ Καφές | |
| Αυγό | Γκρανόλα ή μούσλι με αποξηραμένα φρούτα | |
| Τηγανίτες |
Απογευματινό/Snacks
| Καλύτερες επιλογές χαμηλές σε αλάτι | Αν χρειάζεται να μειώσετε τον φώσφορο, περιορίστε: | Αν χρειάζεται να μειώσετε το κάλιο περιορίστε: |
| Μικρά σάντουιτς (finger sandwiches) | Σκληρά τυριά, όπως τσένταρ* | Φλούδες πατάτας |
| Μίνι κις ή πιττάκια (mini quiche / pasties) | Οστρακοειδή* | Σοκολάτα |
| Απλά κέικ και σπογγώδη γλυκίσματα | Πατέ* | Μπισκότα ή κέικ με σοκολάτα ή αποξηραμένα φρούτα |
| Ψωμάκια | Αποξηραμένα φρούτα | |
Αμερικάνικη Κουζίνα\Υψηλό σε αλάτι
Ζητήστε να μαγειρευτεί το γεύμα σας με λιγότερο αλάτι
| Καλύτερες επιλογές χαμηλές σε αλάτι | Αν χρειάζεται να μειώσετε το φώσφορο, περιορίστε: | Αν χρειάζεται να μειώσετε το κάλιο περιορίστε: |
| Κοτόπουλο με ρύζι, πουρέ ή βραστές πατάτες, σαλάτα ή βραστά | Πίτα με χοιρινό | Σούπα με ντομάτα, μανιτάρια ή πράσο & πατάτα |
| λαχανικά | Πιροσκί με λουκάνικο | Σνακ πατάτας όπως πατατάκια (crisps) |
| Ζυμαρικά | Καπνιστό χοιρινό | πατάτες φούρνου (jacket potatoes) |
| Σαλάτες | Panini ή σάντουιτς με τυρί και κρέας όπως μπέικον και Brie* | μιλκσέικ |
| Μπέργκερ (κρέας, φακές, φασόλια ή σόγια) | Οστρακοειδή | σοκολατένια κέικ και ζεστή σοκολάτα |
| Κεφτεδάκια με ζυμαρικά | Μακαρόνια με τυρί | φρουτοχυμοί ή smoothies |
| Ριζότο | Milkshake | |
| Σούπα | Σοκολατένια κέικ και ζεστή σοκολάτα | |
| Shepherd’s pie, Toad in the hole, λουκάνικα με πουρέ, Yorkshire pudding (και χορτοφαγικές εκδοχές) | Ποτά τύπου cola | |
| Τηγανιτά κρεμμύδια | ||
| Λουκάνικο με πουρέ και εκδοχές χωρίς κρέας | ||
| Αφράτο ψωμάκι | ||
| Σάντουιτς ή μπαγκέτα | ||
| Κριτσίνια | ||
| Τηγανητό ψάρι με πουρέ ή βραστές πατάτες ή μικρή μερίδα chips | ||
| Παγωτό ή gelato | ||
| Sponge cakes | ||
| Μικρές ποσότητες καρυκευμάτων (κέτσαπ, μαγιονέζα, BBQ sauce, σκόρδο dips) | ||
| Fruit pie ή crumble | ||
| Popcorn |
Ελληνική και Μεσανατολική Κουζίνα\Υψηλό σε αλάτι
Ζητήστε να μαγειρευτεί το γεύμα σας με λιγότερο αλάτι
| Καλύτερες επιλογές χαμηλές σε αλάτι | Αν χρειάζεται να μειώσετε τον φώσφορο περιορίστε: | Αν χρειάζεται να μειώσετε το κάλιο περιορίστε: |
| Φαλάφελ | Ντονέρ κεμπάπ | Μπάμιες |
| Χούμους | Κοτόπουλο | Ντομάτα |
| Σπόροι / Ταχίνι | Μοσχάρι | Σπανάκι |
| Πίτα & ψωμιά | Χοιρινό | Σέσκουλο / Χόρτα |
| Μέλι | Σαρδέλα | Μελιτζάνα |
| Μέντα | Γαύρος | Καρύδα |
| Μαϊντανός | Τόνος | Αποξηραμένα φρούτα |
| Μαϊντανός | Καλαμάρι | |
| Κους-κους | Αυγά | |
| Κρεατικά, πουλερικά, ψάρια & λαδερά | Τυρί φέτα | |
| Ντολμάδες (γεμιστά φύλλα αμπελιού) | Γιαούρτι | |
| Καρότα | Καρύδια | |
| Κρεμμύδι | Αμύγδαλα | |
| Λάχανο | Σουσάμι / Ταχίνι | |
| Φάβα / Κουκιά | Φασόλια | |
| Ζύμες / Γλυκά | Ρεβίθια | |
| Σπανάκι | ||
| Μανιτάρια | ||
| Σοκολάτα (μαύρη) |
Ινδική Κουζίνα
Ζητήστε να μαγειρευτεί το γεύμα σας με λιγότερο αλάτι
| Καλύτερες επιλογές χαμηλές σε αλάτι | Αν χρειάζεται να μειώσετε τον φώσφορο, περιορίστε: | Αν χρειάζεται να μειώσετε το κάλιο περιορίστε: |
| Ρύζι μαγειρεμένο με λιγότερο αλάτι | Φακές (Dal) | Σπανάκι |
| Κάρυ με κρέας ή ψάρι, μαγειρεμένο με λιγότερο αλάτι | Ρεβίθια (Chana) | Ντομάτες |
| αδερά με φακές ή ρεβίθια, μαγειρεμένα με λιγότερο αλάτι | Φασόλια Μουγκντάλ (Moong dal) | Karela (πικρό πεπόνι) |
| Τσαπάτι (λεπτό ψωμί) | Σπανάκι με φακές | Μπάμιες |
| Ψωμιά Νaan (Naan breads) | Τσαπάτι (λεπτό ψωμί) | Πατάτα |
| Ψωμιά Νaan (Naan breads) | Τρόφιμα που περιέχουν αλεύρι ρεβιθιού | |
| Ρύζι Basmati | Καρύδα (π.χ. κρέμα καρύδας) | |
| Καρύδια | ||
| Αμύγδαλα | ||
| Σουσάμι / Ταχίνι | ||
| Κάρυ κοτόπουλο ή μοσχάρι | ||
| Κάρυ ψαριού | ||
| Αυγά | ||
| Paneer (ινδικό τυρί) | ||
| Γιαούρτι (Dahi) | ||
| Χαλβά με καρύδια ή αμύγδαλα |
Κινέζικη Κουζίνα
Ζητήστε να μαγειρευτεί το γεύμα σας με λιγότερο αλάτι
| περιορίστε: | ||
| Ρύζι ή νουντλς | Spring Rolls | Τόφου (Tofu) |
| Κρέας, πουλερικά, ψάρια και λαδερά πιάτα, μαγειρεμένα με λιγότερο αλάτι | Σέιταν (Seitan) | Edamame (σόγια φασόλια) |
| Σέιταν (Seitan) | Φασολάκια / Βλαστοί φασολιών (Beansprouts) | Φασολάκια / Βλαστοί φασολιών (Beansprouts) |
| Τόφου (Tofu) | Σόγια φασόλια (Edamame / Soybeans) | Spring Rolls με λαχανικά ή φασόλια |
| Φασολάκια / Βλαστοί φασολιών (Beansprouts) | Pak Choi / Bok Choy | Πορτοκάλια |
| Pak Choi / Bok Choy | Λάχανο | Μπανάνες |
| Μανζετούτ (Mangetout) | Καρότα | Αχλάδια |
| Φρέσκο κρεμμυδάκι (Spring Onion) | Μανζετούτ (Mangetout) | |
| Λάχανο | Κινέζικα πιάτα με κρέας, πουλερικά, ψάρια | |
| Καρότο | Ψάρια σε stir-fry ή σούπες | |
| Spring Rolls | Καρύδια | |
| Αμύγδαλα | ||
| Σουσάμι / Ταχίνι | ||
| Spring Rolls (με γέμιση λαχανικών ή φασολιών) |
Ιταλική Κουζίνα
Ζητήστε να μαγειρευτεί το γεύμα σας με λιγότερο αλάτι
| Καλύτερες επιλογές χαμηλές σε αλάτι | Αν χρειάζεται να μειώσετε τον φώσφορο, περιορίστε: | Αν χρειάζεται να μειώσετε το κάλιο περιορίστε: |
| Ψωμί και ζύμες / ζυμαράκια | Ζυμαρικά ολικής άλεσης | Μανιτάρια |
| Gnocchi, πιάτα με ρύζι ή ζυμαρικά | Ρύζι (για ριζότο) | Ντομάτες |
| Κρέας, πουλερικά, ψάρια και αυγά | Πατάτες (για gnocchi) | Πατάτες τηγανιτές ή ψητές |
| Λαχανικά και σαλάτες | Παρμεζάνα (Parmigiano) | Γλυκά που περιέχουν καφέ ή σοκολάτα, π.χ. Τιραμισού |
| Πίτσα | Μοτσαρέλα (Mozzarella) | |
| Παγωτό ή Gelato | Γιαούρτι / Ρικότα (Ricotta) | |
| Prosciutto / Μοσχάρι / Κοτόπουλο | ||
| Ψάρια για pasta ή risotto | ||
| Καρύδια, αμύγδαλα (π.χ. για pesto ή γλυκά) | ||
| Σπανάκι (για lasagna ή ριζότο) |
Μεξικανική Κουζίνα
Ζητήστε να μαγειρευτεί το γεύμα σας με λιγότερο αλάτι
| Καλύτερες επιλογές χαμηλές σε αλάτι | Αν χρειάζεται να μειώσετε τον φώσφορο, περιορίστε: | Αν χρειάζεται να μειώσετε το κάλιο περιορίστε: |
| Τορτίγιες | Τορτίγιες ολικής άλεσης | Γουακαμόλε (Guacamole) |
| Jalapeño poppers | Burrito με φασόλια και κρέας | Σάλτσα ντομάτας / Ντιπ ντομάτας (Tomato salsa dips) |
| Κοτόπουλο (Chicken quesadilla) με ντιπ όπως ξινή κρέμα ή κρεμμύδι | Ρολάκια με φασόλια (Bean wrap) | Τσιπς / Πατατάκια (Chips) |
| Fajitas ή Tacos | Φασόλια (Black beans, Kidney beans, Pinto beans) | |
| Τορτίγιες | Chili με φασόλια (Bean chili) | |
| Burrito | Σπόροι κολοκύθας (Pumpkin seeds, Pepitas) | |
| Tamale | Tamale (με φασόλια ή τυρί) | |
| Πιάτα με βάση κρέας ή ψάρι | ||
| Ρολό με φασόλια (Bean wrap) | ||
| Chili με φασόλια (Bean chili) | ||
| Churros ή ντόνατς | ||
| Παγωτό ή Gelato |
Ισπανική Κουζίνα
Ζητήστε να μαγειρευτεί το γεύμα σας με λιγότερο αλάτι
| Καλύτερες επιλογές χαμηλές σε αλάτι | Αν χρειάζεται να μειώσετε τον φώσφορο, περιορίστε: | Αν χρειάζεται να μειώσετε το κάλιο περιορίστε: |
| Πιάτα με κρέας, ψάρι, πουλερικά και αυγά | Κοτόπουλο (για πιάτα όπως Fajitas, Tortilla Española) | Πατάτας Μπράβας (Patatas Bravas) |
| Ισπανική ομελέτα (Spanish omelette / Tortilla Española) | Μοσχάρι ή χοιρινό (για cocido, tapas) | Πατάτες τηγανιτές / Chips |
| Paella | Σαρδέλες, μπακαλιάρος, τόνος (για paella ή tapas) | Κροκέτες πατάτας (Potato Croquettes) |
| Churros | Γαρίδες ή καλαμάρι (για fideuà ή paella) | Ντομάτες |
| Cheesecake | Σοκολάτα | |
| Παγωτό ή Σορμπέ | Καραμέλα |
Αλκοόλ και ελαφρά ποτά
Δεν υπάρχει απόλυτα ασφαλές επίπεδο κατανάλωσης αλκοόλ. Για τη μείωση του κινδύνου βλαβών στην υγεία, συνιστάται η κατανάλωση λιγότερων από 14 μονάδες αλκοόλ ανά εβδομάδα. Οι μονάδες χρησιμοποιούνται ως μέτρο της περιεκτικότητας ενός ποτού σε αλκοόλ: για παράδειγμα, ένα μικρό ποτήρι κρασί (125 ml) αντιστοιχεί σε 1,5 μονάδα, ενώ ένα μπουκάλι μπύρα (330 ml) αντιστοιχεί σε 1,7 μονάδες. Η κατανάλωση αλκοόλ πρέπει να συζητείται με τον θεράποντα ιατρό ή την ομάδα υγείας σας, ώστε να διασφαλιστεί η ασφάλεια ανάλογα με τις ατομικές σας συνθήκες. Σε περιπτώσεις που έχει συσταθεί περιορισμός υγρών, η πρόσληψη αλκοόλ συνυπολογίζεται στο συνολικό ημερήσιο όριο υγρών. Άτομα με διαβήτη και χρόνια νεφρική νόσο (ΧΝΝ) θα πρέπει να συμβουλεύονται την εξειδικευμένη ομάδα διαχείρισης του διαβήτη τους σχετικά με την κατανάλωση αλκοόλ. Επιπλέον, σε περιπτώσεις όπου συστήνεται περιορισμός καλίου στη διατροφή, η περιεκτικότητα των ποτών σε κάλιο αποτελεί σημαντικό παράγοντα και μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως οδηγός στη διατροφική διαχείριση [10].
| Ποτό | Κάλιο | Φώσφορος |
| Tζιν, βότκα, ουίσκι, μπράντυ | Χαμηλό | Χαμηλό |
| Λεμονάδα, τόνικ, ginger ale/beer | Χαμηλό | Χαμηλό |
| Σάκι, SangSom, τεκίλα, ούζο, λικέρ λεμοντσέλο, Cointreau, schnapps | Χαμηλό | Χαμηλό |
| Λευκό ξηρό κρασί, spritzer, αφρώδες ή ροζέ | Χαμηλό | Χαμηλό |
| Μισό ποτήρι λάγκερ, μπύρα ή low-alcohol lager/shandy | Χαμηλό | Χαμηλό |
| Κρεμώδη λικέρ, π.χ. Baileys | Χαμηλό | Χαμηλό |
| Φυσικοί χυμοί, smoothies, συμπυκνωμένοι χυμοί | Υψηλό | Υψηλό |
| Cola, Pepsi, light εκδοχές | Υψηλό | Υψηλό |
| Αθλητικά ποτά, π.χ. Lucozade Sport, Powerade | Υψηλό | Υψηλό |
| Stout, ale, bitter, cider (είδη μπύρας) | Μεσαίο | Υψηλό |
| Κόκκινο κρασί | Χαμηλό | Υψηλό |
Συμπέρασμα
Το φαγητό έξω αποτελεί μια σημαντική εμπειρία, που μπορεί να προσφέρει απόλαυση και θετικές κοινωνικές αλληλεπιδράσεις. Οι επαγγελματίες υγείας οφείλουν να ενθαρρύνουν τους ασθενείς να προγραμματίζουν εκ των προτέρων, ώστε να μειώνεται το άγχος και να υποστηρίζεται καλύτερα η συμμόρφωση στη διατροφή τους. Για παράδειγμα, η εξέταση του μενού στο διαδίκτυο πριν από την επίσκεψη στο εστιατόριο και ο προγραμματισμός μπορούν να βοηθήσουν στη μείωση της υπερβολικής πρόσληψης θερμίδων, πρωτεϊνών και νατρίου. Η διατροφή εκτός σπιτιού είναι εφικτή και ασφαλής για άτομα με ΧΝΝ, αρκεί να γίνονται έξυπνες και εξατομικευμένες επιλογές.
Βιβλιογραφία
- Timmerman, G., Tahir, M., Lewis, R. et al. Self-management of dietary intake using mindful eating to improve dietary intake for individuals with early stage chronic kidney disease. J Behav Med. 2017; 40:702-711.
- Hariharan, D., Vellanki, K., Kramer, H. The western diet and chronic kidney disease. Curr Hypertens Rep. 2015; 17:16.
- Fouque, D., Pelletier, S., Mafra, D. et al. Nutrition and chronic kidney disease. Kidney Int. 2011; 80:348-357.
- McMahon, E., Campbell, K., Bauer, J. et al. Altered dietary salt intake for people with chronic kidney disease. Cochrane Database Syst Rev. 2015; 18:CD010070.
- Ahuja, J.K., Pehrsson, P.R., Haytowitz, D.B. Sodium monitoring in commercially processed and restaurant foods. Am J Clin Nutr. 2015; 101:622-631.
- Campbell, K., Rossi, M. Salt, protein, phosphate and sugar: nutrition trends in kidney disease. Ren Soc Australasia J. 2014; 10:141-145.
- Parpia, A., L’abbe, M., Goldstein, M. et al. The impact of additives on the phosphorus, potassium, and sodium content of commonly consumed meat, poultry, and fish products among patients with chronic kidney disease. J Ren Nutr. 2018; 28:83-90.
- Cupisti, A., Kovesdy, C., D’Alessandro, C. et al. Dietary approach to recurrent or chronic hyperkalaemia in patients with decreased kidney function. Nutrients. 2018; 10:1-15
- www.kidneykitchen.org
- Fan Z, Yun J, Yu S, Yang Q, Song L. Alcohol Consumption Can be a “Double-Edged Sword” for Chronic Kidney Disease Patients. Med Sci Monit. 2019;25:7059-7072. Published 2019 Sep 20. doi:10.12659/MSM.916121
